Вітаем усіх на старонках блога вучняў Хальчанскай базавай школы! Спадзяемся, што вы знойдзе тут шмат цікавых фактаў пра беларускую мову. Далучайцеся ў пастаянныя чытачы!
RSS

08/11/2013

Як з'явілася літара Ў

Кожная мова кожнага народа ўнікальна па-свойму. Калі казаць пра беларускую, то першае, што прыходзіць у галаву-гэта наша ўнікальная літара «Ў». Лічыцца, што гэта асабліва наша беларуская літара.
[Image]

У іншых алфавітах яе няма. У верасні 2003 года падчас імпрэзы Дня беларускай пісьменнасці ў Полацку ёй нават помнік усталявалі. Але трапіўся мне нядаўна на вочы атлас СССР, яшчэ савецкага выдання. Гартаю. Даходжу да Ўзбекскай ССР і бачу: «Ўзбекистон Рада Социалистик Республикаси». Гэта афіцыйная назва. І адкуль наша беларуская літара ўзялася ва ўзбекскім алфавіце? А можа яна яшчэ ў якіх-небудзь мовах ёсць? І наогул адкуль яна з’явілася ў нашай мове? Паставіўшы перад сабой тры гэтых пытанні, заняўся пошукамі адказаў. Але аб усім па парадку.


 Апыняецца, «Ў» не такая ўжо і старажытная. Ёй усяго ўмоўна ледзь больш сотні гадоў. І нават пэўны аўтар маецца. Упершыню ў сучаснай беларускай мове літара «Ў» з’явілася ў канцы ХІХ стагоддзя, у лацінкавай форме — ?. Яна ўжытая ў кракаўскім выданні Францішка Багушэвіча » Dudka Bia?aruskaja» 1891 года. А перад Багушэвічам яе выкарыстоўвалі Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч і Ян Чачот. Мы знаходзім гэтую літару ў вершаванай брашуры Яна Чачота «Da milych mu?yczko?», якая была выдадзеная ў 1846 годзе, але ў гэтым выданні літара «Ў» выглядала як u з рыскай. І толькі ўжо ў Багушэвіча яна набывае свой сучасны выгляд (?).

Пазней з лацінкі гэтая літара патрапіла ў беларускую кірыліцу. Напрыклад, кірылічная літара «Ў» была ўжытая ў апублікаванай брашуры ў Санкт-Пецярбургу ў 1895 годзе — A.J. (Аляксандр Ельскі) «Сынокъ! Разсказъ зъ праўдзиваго здарэння… 1895 року». Ёсць літара «Ў» і ў пасьмяротным выданні Янкі Лучыны «Вязанка» (1903). Выглядае, што да 1907 году літара «Ў» пачала ўжывацца ў беларускай кірыліцы больш-менш паслядоўна. Афіцыйна ўзаконіў літару «Ў» Браніслаў Тарашкевіч у сваёй грамаціке (тарашкевіцы) у 1918 годзе. У наступных рэформах беларускай мовы 1930 і 1933 гадоў літару захавалі.

Але гэта дакранаецца літары (графічнага малюнка), але гук то быў і раней. «Ў» уяўляе сабой звонкі лабіявэлярны паўгалосны гук. На лісце як на кірыліцы, так і на лацінцы ён пазначаўся літарай «В (V)». І толькі ў беларускім арабскім алфавіце… Так, быў і такі. Паўстаў у XVI ст. як сродак запісу западнарускай пісьмовай мовы з дапамогай арабскай пісьменнасці. Ён складаецца з дваццаці васьмі графем, з некаторымі адрозненнямі ад звычайнага арабскага алфавіту. Беларускі арабскі алфавіт выкарыстоўваўся літоўскімі татарамі, што жылі на тэрыторыі сучаснай Беларусі, якая з’яўлялася часткай Вялікага княства Літоўскага. На працягу XIV-XVI стагоддзяў яны перасталі выкарыстоўваць уласную мову і пачалі выкарыстоўваць западнарускую пісьмовую мову, якую запісвалі арабскім алфавітам. Дык вось у беларускім арабскім алфавіце прыдумалі адмысловы знак, які пазначаў гук «Ў».

У савецкі час шматлікія мовы саюзных і аўтаномных рэспублік сталі перакладаць на напісанне кірыліцай. У тым ліку і ўзбекскую. Апынулася, што і там ёсць гукі, падобныя па вымаўленні з нашым «Ў». І савецкія навуковыя лінгвісты, філолагі запазычылі літару з беларускага алфавіту.

Апроч узбекскага алфавіту (1993 год – афіцыйны алфавіт ва Ўзбекістане лацінскі, але і кірыліца працягвае выкарыстоўвацца) літару «Ў» вы знойдзеце ў кірылічных алфавітах асяцінскай, эскімоскай і нават такой экзатычнай як, дунганскай моў.

Але тое, што літара «Ў»не ўнікальная беларуская, а выкарыстоўваецца ў іншых мовах, толькі яшчэ больш павялічвае яе статут. Можна з гонарам сказаць: беларуская літара «Ў» стала міжнароднай.

тэкст: Аляксандр Аляксандрын
крыніца: hotimsk.by

0 коммент.:

Post a Comment